Teknoloji
Yapay zeka hafızayı mı bozuyor? Bilim insanlarından çarpıcı uyarı
MIT ve Avrupa’daki üniversitelerin ortak araştırmaları, yapay zeka ile üretilen sahte görsel ve videoların insan hafızasını yanıltarak hiç yaşanmamış olayların gerçekmiş gibi hatırlanmasına yol açtığını ortaya koydu. Uzmanlar, bu durumun dezenformasyonun ötesinde psikolojik ve toplumsal riskler barındırdığı uyarısında bulunuyor.
Yapay zeka sahte anı riskini büyütüyor
Yapay zeka teknolojileriyle üretilen gerçekçi video ve görseller, yalnızca yanlış bilgi yaymakla kalmıyor, aynı zamanda bireylerin hiç yaşamadıkları olayları anımsadıklarına inanmasına neden oluyor. Bilim insanları bu durumu “sahte hafıza” veya “çarpıtılmış hatıra” olarak tanımlıyor.
Massachusetts Teknoloji Enstitüsü (MIT) Media Lab tarafından yürütülen çalışmada, yapay zeka ile düzenlenmiş görsel ve videolara maruz kalan kişilerin, kontrol grubuna kıyasla yaklaşık iki kat daha fazla sahte anı oluşturduğu belirlendi.
Günde 34 milyon sahte görsel üretiliyor
Araştırmalara göre üretken yapay zeka sistemleri aracılığıyla günde yaklaşık 34 milyon yeni görsel üretiliyor. 2022’den bu yana üretilen sahte görsel sayısının 15 milyarı aştığı tahmin ediliyor.
Sosyal medya platformlarında paylaşılan içeriklerin yaklaşık yüzde 71’inin yapay zeka kaynaklı olduğu, TikTok gibi platformlarda ise 1,3 milyardan fazla yapay zeka etiketli video bulunduğu ifade ediliyor.
Uzmanlar, bu yoğun maruziyetin bireylerde “tanıdıklık hissi” yaratarak sahte içeriklerin gerçek anı gibi algılanmasına neden olduğunu vurguluyor.
Sahte anılara yüksek güven duyuluyor
MIT çalışmasında dikkat çeken bir diğer bulgu ise, katılımcıların hiç yaşanmamış olaylara dair ayrıntılı ve tutarlı anılar anlatması ve bu hatıralara yüksek düzeyde güven duyması oldu.
Araştırmacılara göre bunun nedeni, beynin görsel bilgiyi metne kıyasla daha güçlü ve güvenilir bir kaynak olarak değerlendirmesi.
“İnsan hafızasını değiştirmek mümkün”
California Üniversitesi Irvine Kampüsü’nden psikolog Prof. Elizabeth Loftus, yapay zeka üretimi görsellerin insan belleği üzerindeki etkisine dikkat çekerek şu ifadeleri kullandı:
“İnsanların hafızasına yeni şeyler eklemek, mevcut anıları değiştirmek ya da bozmak mümkün.”
Loftus, uzun yıllardır yapılan araştırmaların, tanık anlatımları ve medya içeriklerinin bile hafızayı çarpıtabildiğini ortaya koyduğunu belirterek, yapay zeka görsellerinin bu etkiyi çok daha güçlü hale getirdiğini söyledi.
Çocuklar ve yoğun sosyal medya kullanıcıları risk altında
Uzmanlar, özellikle çocuklar, ergenler ve sosyal medyada uzun süre vakit geçiren bireylerin bu etkiye daha açık olduğuna dikkat çekiyor. Sahte anıların zamanla gerçekmiş gibi kabul edilmesinin, bellek güvenilirliği ve ruh sağlığı açısından yeni risk alanları oluşturduğu belirtiliyor.
Görseller metinden daha etkili
Polonya’daki Sosyal ve Beşeri Bilimler Üniversitesi’nden (SWPS) Dr. Magdalena Kekus, görsellerin metne kıyasla daha hızlı işlendiğini ve bu nedenle hafızada daha kalıcı izler bıraktığını vurguladı.
Kekus, “Bir anıyı her hatırladığımızda beynimiz onu yeniden oluşturuyor” diyerek, belleğin sabit değil, yeniden yapılandırılan bir sistem olduğuna işaret etti.
Çözüm: farkındalık ve etik kullanım
Uzmanlar, yapay zeka içeriklerinin hafıza üzerindeki olumsuz etkilerine karşı farkındalık artırıcı çalışmalar, etik kullanım ilkeleri ve koruyucu düzenlemeler gerektiğini vurguluyor.
Prof. Loftus’a göre bu teknoloji, doğru kullanıldığında sağlıklı alışkanlıkları teşvik etmek gibi olumlu amaçlar için de değerlendirilebilir. Ancak kontrolsüz yayılımın, bireysel hafızadan toplumsal algıya kadar geniş bir alanda kalıcı hasar bırakabileceği uyarısı yapılıyor.